Herden­king 111 jaar na de geno­cide op de Arme­niërs (Den Haag Duitse Kerk 20 IV 2026)

Op 14 november 1914 onder­te­kent de sultan als kalief van de Islam in Constan­ti­nopel de verkla­ring waarin moslims van alle landen wordt opge­roepen tot de Jihad, de heilige oorlog tegen de voor hen ‘onge­lo­vigen’.

Bond­ge­noot Duits­land juichte toen de oproep toe, bond­ge­noot Oosten­rijk daar­en­tegen reageerde geschrokken. De Duitser Hans graaf Blome, verblij­vend in de buurt van Constan­ti­nopel, berichtte het Vati­caan op 6 februari 1915 over de uiterst kriti­sche toestand waarin de Kerk en dus het chris­tendom zich bevonden.

De chris­tenen lopen het gevaar in het Oosten volledig onder te gaan, als niet de paus zich reken­schap geeft van de ernstige toestand en terstond in het open­baar stappen zet. Al derge­lijke pogingen mislukten en ten slotte, op 10 september 1915, schreef paus Bene­dictus XV zelf – ook tever­geefs – een brief aan de sultan.

Drie geno­ciden heeft de twin­tigste eeuw gekend – de tweede als gevolg van het nazisme in Duits­land, de derde als gevolg van het stali­nisme in Rusland, de eerste onder de Arme­niërs in Turkije – feite­lijk de proloog tot de verschrik­kingen van de vorige eeuw in de woorden van Joannes Paulus II in het jaar 2000. In navol­ging van de Arme­niërs zelf noemt de Pools paus die eerste poging tot uitroeiing ‘het grote kwaad’ en zo ook na hem paus Bene­dictus XVI en paus Fran­ciscus in 2015: ‘Wij mogen niet verzwijgen wat wij gezien en gehoord hebben.’

De drie geno­ciden van de twin­tigste eeuw zetten zich voort in de eenen­twin­tigste eeuw. Wat Pales­tijnen in Gaza wordt aange­daan lijkt in wreed­heid niet onder te doen voor hetgeen eerder in de vorige eeuw in Midden-Europa is gebeurd.

‘Doden in de naam van God is het ideo­lo­gi­seren van de reli­gi­euse gewaar­wor­ding van gelo­vigen’, had paus Fran­ciscus de wereld voor­ge­houden, ‘wie dat doet, verheft zich in zelf­ver­heer­lij­king tot een godheid’.

In andere woorden verheft zich heden de stem van paus Leo XIV: ‘Wie meent God voor de kar van het oorlog voeren te kunnen spannen, beseft niet, dat God alle geweld in een oorlog, die niet slechts zelf­ver­de­di­ging is, veraf­schuwt en afwijst. God laat Zich nimmer ideologiseren.

Geno­cide beperkt zich helaas niet tot een enkel volk, het betreft vele volkeren. En die massa­moorden in de tijd van heden gaat voort en lijkt geen einde te willen nemen.

Wat is de enige remedie daar­tegen? Dienst­baar­heid in plaats heers­zucht, dialoog in plaats van vijand­schap, gunnen in plaats van misgunnen, verdraag­zaam­heid in plaats van agressie, vrede stichten in plaats van oorlog voeren.

En wat is de hoop en het ideaal dat we moeten blijven koes­teren? Dat het goede ten slotte het kwaad over­wint, dat de in God gelo­vigen en andere mensen van goede wil in deze wereld geza­men­lijk de zachte strijd van de liefde winnen in deze aardse ellende van geweld, verne­de­ring en verachting.